Trả lời nhanh: Sợi protein là sợi được tạo nên từ chuỗi axit amin, gồm sợi tự nhiên như tơ tằm, len và sợi protein tái sinh từ sữa (casein), đậu nành, ngô (zein). Tơ tằm gồm khoảng 70 – 75% fibroin (lõi tơ bền, có cấu trúc tấm β) và 25 – 30% sericin (lớp keo bọc ngoài). Sợi sữa và sợi đậu nành từng được phát triển từ những năm 1930 để thay len, lụa, rồi bị sợi tổng hợp từ dầu mỏ thay thế, nay đang được nghiên cứu lại như vật liệu tận dụng phụ phẩm. Lưu ý: tơ sen thực chất là sợi thực vật (thành phần chính là cellulose), không phải protein như tơ tằm.
Trong loạt bài Vật liệu bền vững, May đã viết về sợi cellulose từ cây cỏ. Bài này là “nửa còn lại” của thế giới sợi tự nhiên: sợi protein, nhóm sợi gắn với những chất liệu sang trọng nhất trong nội y như lụa tơ tằm.
1. Sợi protein khác sợi cellulose thế nào?
Cellulose là chuỗi đường glucose; protein là chuỗi axit amin nối với nhau bằng liên kết peptide, có nhiều nhóm chức (amin, carboxyl, hydroxyl). Sự khác biệt hóa học này quyết định cách nhuộm và cách chăm sóc vải:
| Tiêu chí | Sợi protein (tơ tằm, len, casein, đậu nành) | Sợi cellulose (bông, lanh, modal, lyocell, tơ sen) |
|---|---|---|
| Đơn vị cấu tạo | Axit amin | Glucose |
| Thuốc nhuộm phù hợp | Thuốc nhuộm axit, nhuộm tự nhiên bắt màu tốt | Thuốc nhuộm hoạt tính, trực tiếp, hoàn nguyên |
| Chịu kiềm | Kém, dễ bị kiềm và thuốc tẩy clo làm hỏng | Tốt hơn |
| Chịu axit | Tương đối tốt | Kém hơn |
| Cảm giác | Ấm, mềm, bóng (tơ tằm) | Mát, thoáng |
2. Tơ tằm: fibroin và sericin
Theo tổng quan của Aad và cộng sự, Journal of Functional Biomaterials, 2024:
- Fibroin chiếm khoảng 70 – 75% protein của tơ, là hai sợi tơ do con tằm tiết ra từ hai bên ống nhả tơ. Fibroin giàu các axit amin nhỏ như glycine, alanine, xếp thành các vùng tinh thể dạng tấm β (β-sheet) nhờ liên kết hydro, giúp tơ vừa bền vừa óng.
- Sericin chiếm khoảng 25 – 30%, là protein dạng cầu, đóng vai trò “keo” bọc và dính hai sợi fibroin lại thành sợi tơ. Thành phần chủ yếu là serine, cùng 17 axit amin khác.
- Chuội tơ (degumming) là bước loại sericin để tơ mềm, bóng. Nước thải chuội tơ chứa sericin, muối, xà phòng nên cần xử lý; trong khi sericin lại có giá trị: tương thích sinh học, chống oxy hóa, chống tia UV, đang được dùng trong y sinh và mỹ phẩm.
Đây chính là cơ hội “kinh tế tuần hoàn” trong ngành lụa: thu hồi sericin từ nước chuội tơ thay vì thải bỏ.
Mô hình tơ tằm tuần hoàn ở Mỹ Đức, Hà Nội
Theo Báo Nông nghiệp và Môi trường (7/2025), nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận (Công ty dâu tơ tằm Mỹ Đức) từ năm 2015 đã cho tằm nhả tơ trực tiếp thành tấm, bỏ qua các công đoạn ươm, kéo, dệt truyền thống, giúp giảm tới 80% điện năng. Phụ phẩm được tận dụng: rễ, lá dâu và phân tằm bán cho các nhà thuốc đông y; nhộng tằm đực cung cấp cho các trang trại nuôi đông trùng hạ thảo, mang lại hơn 200 triệu đồng mỗi năm; khoảng 200 tấn thân, lá sen mỗi năm được ủ thành phân hữu cơ bón lại cho ruộng sen.
3. Tơ sen: “lụa” nhưng không phải protein
Nhiều người nghĩ tơ sen giống tơ tằm, nhưng về bản chất, tơ sen là các vi sợi rút ra từ cuống sen, tức sợi thực vật. Theo Fibre2Fashion, sợi sen là đa sợi mảnh khoảng 6 – 8 micron, độ hồi ẩm khoảng 7%, cách nhiệt tốt và chống UV tự nhiên. Ở Phùng Xá, một chiếc khăn 1,7 m × 0,25 m cần khoảng 4.800 cuống sen và khoảng một tháng làm thủ công (Báo Pháp luật Việt Nam).
4. Sợi protein tái sinh: sữa, đậu nành, ngô
Sợi sữa (casein)
Nhà hóa học Ý Antonio Ferretti phát triển cách biến casein (protein sữa) thành sợi vào đầu những năm 1930; sản phẩm nổi tiếng nhất là Lanital của hãng Snia Viscosa. Casein được xử lý với formaldehyde hoặc benzaldehyde và muối kim loại rồi ép qua bộ phun thành sợi. Sợi mềm, mượt hơn len, hồi ẩm khoảng 14%, độ giãn 60 – 70%, nhưng rất yếu khi ướt (độ bền ướt chỉ còn 0,3 – 0,6 g/denier so với 0,9 – 1,1 g/denier khi khô) và dễ bị vi sinh vật tấn công, nên dần bị sợi tổng hợp thay thế (CAMEO – Bảo tàng Mỹ thuật Boston).
Sợi đậu nành và sợi ngô (zein)
Theo tổng quan của Tahir và cộng sự, Fibers, 2024, nửa đầu thế kỷ 20, các sợi protein tái sinh từ đậu nành, zein (ngô) và casein được phát triển để thay thế len, lụa đắt đỏ, hướng tới độ bóng, độ ấm và độ mềm tương tự. Sợi tổng hợp giá rẻ từ dầu mỏ trong Thế chiến II khiến hướng này bị bỏ dở. Nay, mối lo về nhiên liệu hóa thạch làm sợi protein đậu nành được quan tâm trở lại, vì protein đậu nành là phụ phẩm của quá trình ép dầu và có nhiều nhóm chức có thể biến tính để cải thiện tính chất.
5. Bảng so sánh các sợi protein
| Sợi | Nguồn | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Tơ tằm | Kén tằm | Bóng, mềm, bền, sang trọng | Giá cao, kỵ kiềm, thuốc tẩy clo |
| Sợi sữa (casein) | Protein sữa | Mềm mượt, hút ẩm | Rất yếu khi ướt, dễ nhiễm vi sinh |
| Sợi đậu nành | Phụ phẩm ép dầu đậu nành | Mềm, bóng, tận dụng phụ phẩm | Cần biến tính để tăng độ bền |
| Sợi zein | Protein ngô | Nguồn tái tạo | Còn chủ yếu ở mức nghiên cứu |
Góc thợ may: chăm sóc nội y lụa tơ tằm
- Giặt tay bằng nước mát với nước giặt trung tính hoặc chuyên cho lụa; không dùng thuốc tẩy clo, xà phòng kiềm mạnh.
- Không vắt xoắn; ấn nhẹ trong khăn khô rồi phơi trong bóng râm.
- Ủi ở nhiệt độ thấp, mặt trái vải.
- Khi may lụa: dùng kim mảnh (60/8 – 70/10), chỉ mảnh, đường may can cuốn để giấu mép; xem bài các đường may can cơ bản.
Đọc thêm: sợi từ phụ phẩm nông nghiệp, sợi tái sinh viscose, modal, lyocell.
Câu hỏi thường gặp
Sợi protein là gì?
Là sợi cấu tạo từ chuỗi axit amin, gồm sợi tự nhiên như tơ tằm, len và sợi protein tái sinh từ sữa, đậu nành, ngô.
Tơ tằm gồm những thành phần nào?
Khoảng 70 – 75% fibroin (lõi tơ bền) và 25 – 30% sericin (lớp keo bọc ngoài, được loại bỏ khi chuội tơ).
Tơ sen có phải là protein như tơ tằm không?
Không. Tơ sen là sợi thực vật rút từ cuống sen, thành phần chính là cellulose.
Vì sao sợi sữa từng bị bỏ quên?
Vì sợi casein rất yếu khi ướt và dễ nhiễm vi sinh, nên bị sợi tổng hợp từ dầu mỏ thay thế từ khoảng Thế chiến II.
Giặt đồ lót lụa tơ tằm thế nào?
Giặt tay nước mát, dùng nước giặt trung tính, không dùng thuốc tẩy clo, không vắt xoắn, phơi trong bóng râm và ủi nhiệt thấp.
Tài liệu tham khảo
- Aad, R., Dragojlov, I., Vesentini, S. (2024). Sericin Protein: Structure, Properties, and Applications. Journal of Functional Biomaterials, 15(11), 322. doi:10.3390/jfb15110322
- Tahir, M., Li, A., Moore, M., Ford, E., Theyson, T., Seyam, A.-F. M. (2024). Development of Eco-Friendly Soy Protein Fiber: A Comprehensive Critical Review and Prospects. Fibers, 12(4), 31. doi:10.3390/fib12040031
- CAMEO – Bảo tàng Mỹ thuật Boston: Casein fiber.
- Das, S., Bhowmick, M. (2023). Lotus Fibre: A Sustainable Textile. Fibre2Fashion.
- Báo Nông nghiệp và Môi trường: “Sản xuất tơ tuần hoàn giảm thất thoát và ô nhiễm môi trường”, 22/7/2025.
- Báo Pháp luật Việt Nam: “Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận: Dạy tằm dệt lụa, bắt sen nhả tơ”, 12/10/2021.
