Trả lời nhanh: Trên thế giới, các vật liệu thời trang bền vững nổi bật gồm Piñatex (vật liệu thay da làm từ sợi lá dứa, Ananas Anam – Anh), Orange Fiber (vải từ phụ phẩm vỏ cam, Ý), sợi TENCEL™ lyocell và REFIBRA™ của Lenzing (Áo) sản xuất theo vòng tuần hoàn khép kín, cùng các loại sợi tự nhiên như sợi sen. Mỗi vật liệu có ưu, nhược riêng: không phải vật liệu “xanh” nào cũng phân hủy sinh học 100%, nên cần đọc kỹ thành phần.
Ở bài trước, May đã tổng hợp các loại sợi, vải xanh của Việt Nam. Bài này mình cùng nhìn ra thế giới xem các nước đang làm gì với lá dứa, vỏ cam hay bột gỗ, và điều gì đáng học hỏi cho những người làm nghề may như chúng mình.
1. Piñatex – “da” từ sợi lá dứa
Piñatex do Ananas Anam (studio thiết kế ở London) phát triển, ý tưởng của bà Carmen Hijosa sau chuyến đi tới Philippines, nơi có nghề dệt vải lá dứa truyền thống Piña. Nguyên liệu là lá dứa bỏ đi sau thu hoạch ở Philippines; theo Building Centre, cần khoảng 280 lá (từ 16 cây dứa) để làm 1 m² vật liệu, và ngành dứa toàn cầu thải ra khoảng 13 triệu tấn phụ phẩm thực vật mỗi năm.
- Thành phần lớp nền: khoảng 80% sợi lá dứa và 20% nhựa PLA (nhựa sinh học) để liên kết sợi.
- Ưu điểm: nhẹ, bền, thoáng, chống nước, may, dập nổi và cắt được như da; thuốc nhuộm đạt chuẩn GOTS.
- Lưu ý: lớp phủ hoàn thiện là nhựa PU gốc nước, nên vật liệu không phân hủy sinh học dễ dàng; lớp nền chỉ phân hủy trong điều kiện công nghiệp (Good On You).
2. Orange Fiber – vải từ vỏ cam
Orange Fiber được Adriana Santonocito thành lập năm 2011 tại Catania (Sicily, Ý). Công ty tách cellulose từ vỏ cam quýt bỏ đi của ngành nước ép, kéo thành sợi rồi dệt vải; vải có thể pha với lụa, in phun và được bổ sung tinh dầu cam quýt (Building Centre). Theo Nền tảng Kinh tế tuần hoàn châu Âu (ECESP), nước Ý thải ra hơn 700.000 tấn phế phẩm cam quýt mỗi năm. Salvatore Ferragamo là thương hiệu đầu tiên đưa vải này ra thị trường (2017), và từ năm 2021 Orange Fiber hợp tác với Lenzing làm sợi TENCEL™ lyocell từ bột cam và bột gỗ.
3. TENCEL™ lyocell và REFIBRA™ – sợi gỗ tuần hoàn khép kín
TENCEL™ lyocell của Lenzing (Áo) được làm bằng cách hòa tan bột gỗ trực tiếp trong dung môi hữu cơ NMMO; hơn 99% dung môi được thu hồi và đưa trở lại sản xuất trong vòng khép kín. Công nghệ REFIBRA™ (ra mắt 2017) trộn vải vụn cotton từ xưởng may với bột gỗ; từ 2019, tỷ lệ nguyên liệu tái chế tăng lên tới 30% (Textile World).
Với dân may nội y và đồ ngủ, lyocell và modal (cũng là sợi cellulose từ gỗ) là chất liệu quen thuộc: mềm, mát, thấm hút tốt, rất hợp làm quần lót, áo ngủ, pyjama.
4. Sợi sen – chất liệu xa xỉ của châu Á
Theo Fibre2Fashion (2023), sợi sen là đa sợi mảnh khoảng 6 – 8 micron, màu trắng kem tự nhiên, độ hồi ẩm khoảng 7%, cách nhiệt tốt (ấm khi lạnh, mát khi nóng) và chống tia UV tự nhiên. Vì quy trình rút tơ hoàn toàn thủ công nên sợi sen thuộc nhóm vật liệu xa xỉ, giá thường cao hơn nhiều loại vải khác. Việt Nam có lụa tơ sen Phùng Xá và sợi sen công nghiệp của Faslink.
Bảng so sánh các vật liệu bền vững quốc tế
| Vật liệu | Nguồn gốc | Nguyên liệu | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Piñatex | Ananas Anam, Anh | Lá dứa (Philippines) | Thay da thuộc, nhẹ, thoáng | Có 20% PLA và lớp phủ PU |
| Orange Fiber | Ý, 2011 | Vỏ cam quýt bỏ đi | Mềm như lụa, không cạnh tranh lương thực | Sản lượng còn nhỏ |
| TENCEL™ lyocell | Lenzing, Áo | Bột gỗ | Thu hồi hơn 99% dung môi, mềm, thấm hút | Cần nguồn gỗ bền vững |
| REFIBRA™ | Lenzing, Áo | Vải vụn cotton + bột gỗ | Tận dụng phế liệu may | Tỷ lệ tái chế tới 30% |
| Sợi sen | Châu Á | Cuống sen | Mát, chống UV, quý hiếm | Thủ công, giá rất cao |
Vì sao thế giới cần vật liệu mới?
Theo Ủy ban châu Âu, mỗi năm EU thải bỏ khoảng 5 triệu tấn quần áo (khoảng 12 kg/người), và chỉ khoảng 1% vật liệu trong quần áo được tái chế thành quần áo mới. Tiêu dùng dệt may đứng thứ 4 về tác động tới môi trường và khí hậu, sau thực phẩm, nhà ở và đi lại. Vì vậy các vật liệu từ phụ phẩm và có thể tuần hoàn đang được đầu tư mạnh.
Bài học cho người làm nghề may
- Đọc kỹ thành phần: “từ thực vật” chưa chắc đã phân hủy hoàn toàn nếu có lớp phủ nhựa.
- Ưu tiên vải có chứng nhận và thông tin truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
- Tận dụng vải vụn: cắt rập thông minh, dùng vải thừa làm phụ kiện, viền, túi đựng đồ lót.
- Với nội y, chọn sợi cellulose (modal, lyocell, tre) hoặc cotton hữu cơ cho lớp sát da.
Đọc tiếp: vải organza (tơ sống) là gì, cách chọn vải và may quần lót nam.
Câu hỏi thường gặp
Piñatex có phải da thật không?
Không. Piñatex là vật liệu thay thế da làm từ khoảng 80% sợi lá dứa và 20% nhựa PLA, phủ thêm lớp PU gốc nước.
Piñatex có phân hủy sinh học không?
Lớp nền chỉ phân hủy trong điều kiện công nghiệp, còn lớp phủ PU là nhựa nên khó phân hủy; vì vậy không nên xem là phân hủy 100%.
Vải từ vỏ cam được làm thế nào?
Orange Fiber tách cellulose từ vỏ cam quýt bỏ đi của ngành nước ép, kéo thành sợi rồi dệt thành vải mềm như lụa.
TENCEL lyocell có thân thiện môi trường không?
Lyocell của Lenzing dùng bột gỗ và thu hồi hơn 99% dung môi trong vòng khép kín, nên được xem là sợi cellulose có quy trình thân thiện hơn viscose thông thường.
Chất liệu bền vững nào hợp may nội y?
Các sợi cellulose như modal, lyocell, sợi tre và cotton hữu cơ mềm, mát, thấm hút tốt, phù hợp làm lớp sát da cho đồ lót, đồ ngủ.
Nguồn tham khảo
- Building Centre: “Piñatex: the sustainable material made from pineapple waste”, 28/1/2019.
- Good On You: “Is Piñatex sustainable?”, 2/7/2024.
- Building Centre: “Orange Fiber: silky textiles crafted from waste orange peel”.
- Nền tảng Kinh tế tuần hoàn châu Âu (ECESP): “Orange Fiber converts orange waste into a versatile, biodegradable fabric”.
- Textile World: “REFIBRA™: Sustainable Lyocell Production”, 17/2/2020.
- Fibre2Fashion: “Lotus Fibre: A Sustainable Textile”, Sekhar Das & Manik Bhowmick, 3/2023.
- Ủy ban châu Âu: EU Strategy for Sustainable and Circular Textiles.
